‘Als mensen mij vragen wat robotica is, denken ze vaak aan operatierobots of kleine robotjes op de gang,’ zegt Papenburg. ‘Dat klopt, maar het is ook een stuk meer.’
Bernke Papenburg is manager innovatie en robotics bij Rijnstate. In haar werk, waar ze samen met haar team tientallen projecten doet rond 3D, sensing, slimme technologie, robotisering, robotchirurgie en AI, draait het juist om de samenhang tussen technologie, data en zorgprocessen.
Van sensoren tot actie: het hart van robotica
Volgens Papenburg moet je robotica begrijpen vanuit het Sense–Compute–Act framework. Dat bestaat uit: Sense, sensoren die informatie uit de omgeving ophalen, Compute, systemen die die informatie verwerken en Act, actuatoren die een fysieke actie uitvoeren.
“Die sensoren zijn eigenlijk de kunstmatige zintuigen van een systeem,” legt ze uit. “En wat je ermee doet, gebeurt in de compute-stap. Dáár zit ook de kracht van AI.”
En wat belangrijk is: data. ‘Alleen structurele, heldere data kan deze technologie echt vooruithelpen.’
AI: veel breder dan ChatGPT
Ook over AI bestaan veel misverstanden. Veel mensen denken meteen aan Large Language Models zoals ChatGPT of Copilot. Maar volgens Papenburg is dat slechts een deel van het verhaal.
‘Je hebt ook neurale netwerken, machine learning en voorspelmodellen,’ zegt ze. ‘Die herkennen patronen in data en leren daarvan. Dat zie je bijvoorbeeld bij diagnostiekondersteuning of beeldanalyse.’
AI en robotica overlappen dus sterk, met name in de compute-stap. ‘Samen vormen ze de basis voor echt intelligente systemen.’
Van generatieve AI naar physical AI
De ontwikkelingen gaan razendsnel. Papenburg verwijst naar een visie waarin AI zich ontwikkelt in stappen:
- Generatieve AI (zoals huidige taalmodellen)
- Agentic AI: AI-systemen die als zelfstandige ‘agents’ samenwerken
- Physical AI: de combinatie van AI en robotica
‘Bij agentic AI praten systemen met elkaar en regelen ze taken zelfstandig,’ zegt ze. ‘Maar physical AI is waar het echt interessant wordt. Dáár komen AI en robotica volledig samen.’
De combinatie
Robotica zonder AI blijft vaak steken in vaste scripts. Papenburg geeft een treffend voorbeeld: een robot in Disneyland die simpelweg omviel toen hij ‘vastliep’.
‘Zonder AI heb je rule-based systemen,’ zegt ze. ‘Als ze niet weten wat ze moeten doen, stoppen ze gewoon.’ AI voegt flexibiliteit toe. Maar zonder robotica blijft AI beperkt tot digitale omgevingen. ‘Pas als je ze combineert, krijg je echte intelligente toepassingen.’
Toepassingen in de zorg: van administratie tot operatiekamer
Bij Rijnstate ligt de focus op verschillende aspecten van de zorg. Dat vertaalt zich in meerdere domeinen:
Administratie en registratie
‘Hier zit ontzettend veel werk,’ zegt Papenburg, ‘en weinig werkplezier.’ AI helpt bijvoorbeeld bij samenvatten van patiëntdossiers, het automatisch klaarzetten van orders en genereren van brieven. Daarnaast zijn er digitale assistenten die gesprekken omzetten naar tekst en samenvattingen maken. ‘Zo kun je als arts meer aandacht aan de patiënt geven.’
Monitoring en patiëntenzorg
Een voorbeeld is een slim matje onder een patiënt dat via luchtdruk beweging detecteert. ‘Het systeem kan signaleren of iemand uit bed gaat, zelfs voordat dat gebeurt.’ Dat levert inzichten op zoals: hoe is de activiteit van patiënten, is er onrust of juist weinig beweging, en daarmee krijg je vroege signalen van risico.
Medicatie en logistiek
Van apotheekrobots tot slimme medicatiekarren: technologie helpt fouten verminderen en processen versnellen. Denk aan slimme ondersteuning bij medicatieverstrekking en barcode-scans voor verificatie. ‘Je haalt het vier-ogen-principe er niet meteen uit, maar je zet wel stappen naar meer veiligheid en efficiëntie.’
Diagnostiek en behandeling
AI ondersteunt steeds vaker medische beslissingen. Voorbeelden zijn: detectie van breuken op röntgenbeelden, analyse van tumorgroei, ECG- en EEG-interpretaties en virtuele planning van operaties. Ook apparatuur zoals CT- en MRI-scanners worden slimmer. ‘Scans kunnen 25% sneller en met betere kwaliteit.’
Leren van wat nog níet werkt
Niet alles is succesvol. Papenburg noemt een UV-desinfectierobot die moeite had met variabele ruimtes. ‘Bedden stonden niet altijd op dezelfde plek. Dan zie je dat robotica alleen niet genoeg is.’ Ook een sociale robot op de kinderafdeling liep regelmatig vast. ‘Net als die robot in Disneyland. Dan merk je: ze zijn nog niet slim genoeg.’ Toch leveren dit soort experimenten waardevolle inzichten op. ‘Het gaat om leren door te doen.’
3D en digital twins: de operatie van tevoren doen
Een van de meest veelbelovende ontwikkelingen is het gebruik van 3D-modellen en digital twins. Daarbij wordt een digitale kopie van een patiënt gemaakt. ‘Je kunt vooraf testen waar je snijdt, hoeveel weefsel je verwijdert en wat het beste resultaat is,’ zegt Papenburg.
Die informatie kan vervolgens: in mixed reality worden bekeken, in de operatiekamer worden geprojecteerd en gecombineerd worden met robotchirurgie. ‘Dat is echt waar die werelden samenkomen.’
De grote uitdaging: implementatie
De technologie ontwikkelt zich sneller dan ziekenhuizen kunnen bijbenen. De belangrijkste uitdagingen zijn de complexiteit van zorgprocessen, de strenge regelgeving (AI-act, MDR, AVG) en kwesties rond verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid.
En vooral: de rol van mensen, er is geen sprake van 100% autonome machines. ‘We werken altijd met human in the loop.’ Papenburg gelooft namelijk niet in robots die mensen 1-op-1 vervangen. ‘Het gaat erom dat mens en technologie elkaar versterken. Robots nemen bijvoorbeeld repeterende taken, fysiek zwaar werk en administratie over. Daarbij houden mensen empathie, creativiteit en complexe besluitvorming. Laat de robot de rotklussen doen, zodat de zorgprofessional tijd heeft voor de patiënt.’
Begin met de why, niet met technologie
Papenburg legt uit: ‘We starten elk project met één vraag: wat lossen we op? Niet: we hebben een mooie technologie. Maar: waar zit het probleem?’ Daarna volgt een iteratief proces van testen, leren en aanpassen. ‘Je bent er niet in één keer.’
Vooruitkijken
Een strategie voor tien jaar vooruit? Die is er niet. ‘De ontwikkelingen gaan te snel. Wel is de richting duidelijk meer integratie van AI en robotica, een focus op arbeidsbesparing en oefenen in experimenteren en leren. Maak het niet te perfect,’ zegt Papenburg, ‘begin gewoon, hou het klein en leer.’
‘Omarm daarbij de complexiteit,’ benadrukt Papenburg. ‘Kijk verder dan je eigen organisatie, leer van elkaar en deel kennis.’ Want uiteindelijk geldt: technologie alleen gaat het niet oplossen. ‘We moeten het samen doen.’
Wings-programma Health Valley
Dit artikel is een samenvatting van een online webinar dat Bernke Papenburg gaf in het kader van Wings.
Lees hier meer over dit programma voor zorgprofessionals en zorgondernemers.
