Kunnen computers leren ruiken?
Wat als een computer niet alleen beelden kan herkennen of teksten kan schrijven, maar ook op basis van geurkenmerken kan voorspellen welke chemische stoffen muggen op afstand houden? Dat is precies waar het Nijmeegse TropIQ, een spin-off van het Radboudumc, al jaren aan werkt. Sinds oktober is een nieuw onderzoeksproject gestart waarin het bedrijf samen met de HAN veelbelovende stoffen doorontwikkelt tot mogelijke producten tegen muggen, teken en andere ziekteoverdragers.
Het project bouwt voort op een eerdere samenwerking tussen TropIQ, de HAN, Google AI en de Gates Foundation. Die samenwerking begon in 2020 met een opvallende vraag: kunnen computers leren ruiken?

“Google werkte aan modellen om bijvoorbeeld kleuren en andere vormen van perceptie te begrijpen, maar reuk ontbrak eigenlijk nog”, vertelt research director Jos Trentelman van TropIQ. “Het doel was heel plat gezegd om computers een neus te geven.”
Die gedachte bleek verrassend relevant voor de bestrijding van infectieziekten. Muggen gebruiken geur om hun gastheer te vinden. Als een computer kan voorspellen welke geuren of chemische stoffen dat proces verstoren, zou dat kunnen helpen bij het ontwikkelen van betere insectenwerende middelen.
Van miljoenen stoffen naar een selecte groep kandidaten
Om dat mogelijk te maken werd een AI-model getraind met historische gegevens over duizenden chemische verbindingen. De basis daarvoor kwam uit een openbare database van het Amerikaanse leger, waarin ongeveer 19.000 stoffen waren vastgelegd die in het verleden op insectenwerende eigenschappen waren onderzocht.
“Van een aantal stoffen weten we of ze wel of niet repellent zijn”, legt Trentelman uit. “Met die informatie train je het model. Vervolgens kan dat model voorspellen welke nieuwe stoffen kansrijk zijn.”
Dat verkort het onderzoeksproces enorm. In plaats van tienduizenden stoffen één voor één te testen, kan het model een selectie maken van de meest interessante kandidaten.
“Je hoeft niet meer alle 10.000 stoffen te testen”, zegt CTO Walter Bronkhorst. “Op basis van chemische structuur kan machine learning voorspellen welke stoffen de grootste kans hebben om een goede muggenwerende werking te hebben.”
Uit miljoenen mogelijke verbindingen maakte het systeem eerst een selectie van honderdduizenden stoffen. Uiteindelijk werden ongeveer duizend van de meest veelbelovende kandidaten daadwerkelijk in het laboratorium getest.
“We zoeken eigenlijk de nieuwe generatie DEET”
Een belangrijke controle was dat het model ook bekende insectenwerende middelen moest herkennen. Dat bleek inderdaad het geval.
“DEET kwam terug in onze topselectie”, vertelt Bronkhorst. “Toen dachten we: als het model op basis van de chemische structuur kan voorspellen dat DEET goed werkt, dan is de kans groot dat er tussen de andere kandidaten misschien nog betere stoffen zitten.”
En dat bleek zo te zijn.
Volgens de onderzoekers zijn inmiddels ongeveer tien veelbelovende stoffen gevonden die niet alleen werken tegen muggen, maar tegen een bredere groep ziekteoverdragers. Daarmee verschuift het onderzoek nu van ontdekking naar productontwikkeling.
“Van veelbelovend naar een echt product zitten nog heel wat stappen”, zegt Trentelman. “We hebben stoffen gevonden die goed werken. Nu moeten we ze optimaliseren.”
Nieuwe fase dankzij subsidies
Om die volgende stap mogelijk te maken zijn recent twee subsidies toegekend: de Biotech Booster en de MKB-Call van Health-Holland. Samen vertegenwoordigen zij een projectomvang van ruim 1,2 miljoen euro voor de komende twee jaar. Daarmee willen de partners de technologie verder ontwikkelen richting een hogere zogenoemde Technology Readiness Level (TRL). Het eerdere onderzoek bracht de technologie tot ongeveer TRL 4. Het nieuwe project moet dat verhogen naar TRL 6. “TRL 9 betekent dat het product daadwerkelijk op de markt ligt”, legt CEO Michiel van Alst uit. “Wij hebben nu geld gekregen om het stuk daartussen te ontwikkelen.”
De onderzoekers kijken daarbij niet alleen naar effectiviteit, maar ook naar praktische eigenschappen. Kan de stof veilig worden gebruikt? Is ze betaalbaar te produceren? Tast ze geen plastics of laklagen aan? En hoe prettig is het gebruik? “DEET heeft ook nadelen”, zegt Van Alst. “Je wilt niet dat een middel plastics oplost, de lak van een auto aantast of onprettig aanvoelt. Het moet uiteindelijk beter zijn dan wat er nu beschikbaar is.”
Een belangrijk doel is daarom dat een nieuw product langer werkt dan bestaande middelen en gebruiksvriendelijker wordt.
Samenwerking op fietsafstand
Een belangrijke rol in het project is weggelegd voor de HAN. De hogeschool was ook al betrokken bij het eerdere onderzoek en beschikt over expertise die TropIQ zelf niet in huis heeft. “De HAN synthetiseert de stoffen die het model voorspelt”, zegt Van Alst. “Wij testen vervolgens die stoffen in onze systemen.”
Volgens de onderzoekers is de nabijheid van grote waarde. De instellingen zitten letterlijk op fietsafstand van elkaar. “We hebben hier leenfietsen staan”, vertelt Trentelman lachend. “Soms gaan we letterlijk op de fiets naar de HAN om te overleggen.”
Aan het project werkt een groep van ongeveer tien mensen mee, verdeeld over beide organisaties. Daarbij zijn onderzoekers, analisten, een postdoc en betrokken hoogleraren aangesloten.
Meer dan een onderzoeksproject
Hoewel TropIQ vooral bekendstaat als onderzoeks- en servicebedrijf, kijkt het in dit project nadrukkelijk ook naar de mogelijkheden voor verdere vermarkting. “Eén van de doelen van de Biotech Booster is om uiteindelijk een bedrijf rondom zo’n concept te laten ontstaan”, zegt Van Alst. “Wij ontwikkelen nu een productidee dat mogelijk verder kan groeien.”
Daarvoor zijn nog meerdere ontwikkelingsstappen nodig. Eerst moet worden bewezen dat de nieuwe stoffen daadwerkelijk beter presteren dan DEET. Pas daarna komen grotere investeringen en vervolgfinanciering in beeld.
Waar de onderzoekers het meest trots op zijn? Niet alleen op de gevonden stoffen, maar vooral op de aanpak.
“AI is op dit moment een buzzword”, zegt Van Alst. “Iedereen zegt dat ze ermee werken. Wij doen het echt. We hebben samen met GoogleAI een model ontwikkeld dat daadwerkelijk werkt. En dat is iets waar we heel trots op zijn.”
Meer weten over TropIQ?
In 2016 won het bedrijf de Lifeport Parel-award. Lees het Parel-rapport voor een uitgebreid overzicht van de dienstverlening van TropIQ.


